Zoek op de website

Verhalen uit Zuid-Oost Delfzijl

1. De Nederlands Hervormde Kerk, AW Gorterweg

De Nederlands Hervormde Kerk van Woldendorp had flink te leiden gehad van de gevechten tussen Duitsers en Canadezen. Bovendien bleef het ook na de gevechten nog lange tijd onveilig bij de kerk, omdat men vermoedde dat er landmijnen rond de kerk op de begraafplaats waren gelegd.

2. Plaquette, voormalig gemeentehuis, AW Gorterweg 1

Deze bronzen plaquette is aangebracht op de gevel van het voormalig gemeentehuis, nu hotel Wilhelmina. Op de gedenkplaat staat de volgende tekst: “Beschaduwd is de vreugd bij ’t helen mijner wonden om hen die na ’t geweld niet wederopgaan konden”. Met deze tekst worden alle oorlogsslachtoffers uit de voormalige gemeente Woldendorp herdacht.
 

3. Bevrijding, Klapsterweg

De eerste actie om Woldendorp te bevrijden verliep aanvankelijk erg voorspoedig. Voordat de vijand iets door had, hadden de Canadezen de Klapsterweg al bereikt en daar 30 Duitsers gevangengenomen. Maar toen openden de Duitsers de tegenaanval en maakten het de Canadezen erg moeilijk. In totaal vielen er bij de bevrijding 24 doden, en werden er 57 boerderijen verwoest en 138 woonhuizen.

4. De luchtdoelbatterij Termunten

De batterij Termunten diende in eerste instantie als buitenste verdedigingsring van de Duitse stad Emden, net zoals die van Delfzijl en Nansum. Deze batterij was ook de zwaarste in het Eemsmondgebied met een maximaal bereik van 21 km.

5. De barakken van de batterij Fiemel

Direct na de bevrijding werden de barakken die hoorden bij de verdedigingsstelling Fiemel gebruikt als interneringskamp voor opgepakte NSB’ers. De omgeving van dat kamp lag zo vol met mijnen, die er nog door de Duitsers waren geplaatst, dat niemand uit het kamp durfde te vluchten en een omheining dus niet nodig was. De omstandigheden in het kamp waren zo slecht, dat het in de herfst van ’45 al werd opgeheven. Het gros van de gevangenen was toen ook al weer vrij.

6. Hoek vd H. Jagerstraat en de Borgshof, woonhuis B.K.T. Smit

Vanaf 1933 kwam de “Rode Hulp” op gang. De Rode Hulp was een internationale organisatie die ook al voor de oorlog (politieke) tegenstanders van het fascisme uit Duitsland hielp vluchten en onderdak voor hen zocht. Een van de vluchtroutes liep via de familie Jager uit Weiwerd en zijn schoonfamilie Smit uit Farmsum. Het huis van deze laatste familie stond op de plek van de foto. Vroeger was dit Borgshof B450. Onderaan de weg liep toen water. Smit werd in 1941 in Duitsland veroordeeld wegens hoogverraad omdat hij Duitse vluchtelingen had geholpen. Smit werkte voor de Groningse verzetsbeweging ‘Noorderlicht’.

7. H. Jagerstraat

Na de Tweede Wereldoorlog werd er in Farmsum een straat vernoemd naar de verzetsman Hindrik Jager. Hindrik Jager was voorzitter van de plaatselijke communistische partij. In 1941 werd hij gearresteerd. Via het Huis van Bewaring in Groningen en Kamp Amersfoort kwam hij in kamp Buchenwald terecht waar hij op 13 augustus 1942 om het leven is gebracht.

8. De bunkers bij de Borgweg

In drie bunkers vlakbij het Borgshof en de Borgweg in Farmsum hadden de Duitse garnizoenscommandant Wolters en zijn officieren zich verschanst. Toen de Canadezen de aanval openden op Farmsum werd er teruggeschoten vanuit de toren van de hervormde kerk. Er is hevig gevochten. Op 2 mei 1945 werd Farmsum van alle kanten aangevallen en heeft de commandant zich met zijn manschappen overgegeven.

9. Woonhuis van de familie Sleutelberg, Koestraat 38

Hier woonde voor de oorlog de Joodse familie Sleutelberg. Twee zoons, Mijer (1908) en Lazarus (1901), waren in Geefsweer ondergedoken op een boerderij. Vlak voor de bevrijding, op 25 april 1945, werden ze opgepakt na te zijn verraden. De SD’er Siert Bruins was betrokken bij hun arrestatie en hun dood. Hun lichamen zijn nooit gevonden.

10. De joodse begraafplaats, Bredelaan

In 1680 werd hier de eerste dode begraven en nog altijd is de begraafplaats in gebruik. Het is één van de oudste Joodse begraafplaatsen in de provincie.

11. Kamp Irene, buiten het dorp

Na de Tweede Wereldoorlog kregen vele NSB’ers straf voor hun rol in de oorlog. Velen werden geïnterneerd en ingezet bij de wederopbouw van Nederland. Bij Farmsum was kamp Irene gelegen, hier moesten de gevangenen de plaatselijke boeren helpen bij het werk op het land. Het is niet bekend welk kamp op deze foto staat afgebeeld, maar het geeft wel een representatief beeld van hoe dergelijke kampen eruitzagen. Opvallend is de primitieve omheining. Deze moest – samen met de bewaking door mensen van de BS – afdoende zijn om mensen ervan te weerhouden te vluchten. Nu is dit gebied industrieterrein. De ingang van het kamp ligt ter hoogte van wat nu garage Bolhuis is, tussen brug 15 en de Houtweg.

12. De bunker van Geefsweer

Op 2 mei 1945 werd de bunker bij Geefsweer door de Canadezen veroverd. De Duitsers verzetten zich hier nog een laatste maal. Deze schermutseling was het laatste gevecht van de laatste geallieerde bevrijdingsactie in Nederland. Daarna was Nederland echt helemaal VRIJ!
 

13. Verzet a/d Heemskesweg 22, Weiwerd

Het dorp Weiwerd is bijna opgeslokt door de industrie om Delfzijl. Op een van de boerderijen daar, die van Thies Jan Jansen, werd verzet gepleegd tegen de Duitsers. De boerderij was niet alleen een ontmoetingsplek voor verzetsmensen, maar ook een plek om onder te duiken. Na zijn arrestatie is Jansen overgebracht naar het zgn. Oranjehotel in Schevingen. Daar is hij op 11 mei 1944 gefusilleerd. De boerderij bestaat niet meer; deze werd in 1977 afgebroken, net als vele andere gebouwen in het dorp, omdat plaats gemaakt moest worden voor de uitbreidende industrie van het Delfzijlster havengebied.

14. T.J. Jansenweg

In het dorp Weiwerd is ook een straat naar deze verzetsman genoemd. Vroeger was dit de Stationsweg. Op de plek waar nu nog een paar boerderijen staan, viel in 1942 een zware bom die 8 woningen compleet verwoest heeft.

15. huis Hindrik Jager

Huis van de verzetsman Hindrik Jager, leider van de plaatselijke CPN. Zie ook locatie 8 en 9. Het huis werd – net als het grootste deel van het dorp – afgebroken.

16. Voormalig station, T.J. Jansenweg ter hoogte van nummer 11 en 12

Hier stond tijdens de Tweede Wereldoorlog het station van Weiwerd. Het was gevorderd door de Duitsers. Tijdens de bevrijding werd het gebouw opgeblazen. Aan beide zijden van het station stonden loodsen. Deze hebben de bevrijdingsbombardementen overleefd. Aangezien er na de bevrijding een gebrek aan woningen was door de vele verwoestingen, deden deze loodsen nog enige tijd dienst als woonhuis.

17. Manufacturenzaak van de familie Oudgenoeg, Heemskesweg 42

De Joodse familie Oudgenoeg had een textielzaak in Weiwerd. In 1941 moesten ze de zaak opheffen, nadat hun voorraad door de Duitsers was verkocht. Van de zes kinderen hebben alleen de twee broers Jakob en Izaäk de oorlog overleefd. Na de oorlog heeft Jakob met veel moeite de zaak van zijn vader weer opgebouwd.

Literatuur en Links

 

Literatuur

Frans Lenselink, Sporen van de strijd in Groningen (Groningen 2000)

F.J. Harterink, Verslag van mijn internering. Bergum, Wolvega, Leeuwarden, Ameland, Farmsum 15 april 1945 – 17 januari 1947 (Leeuwarden 1997)

Franz Lenselink, Delfzijl 1940-1945. Een terugblik op vijf jaren oorlog en bezetting (Bedum 1995)

Weiwerd, Heveskes, Oterdum. De verdwenen dorpen van de Oosterhoek (Bedum 1991)

J. Brand de Boer en W. Jonkman, Militair gezag in Groningen. Stad en provincie na de bevrijdingapril-oktober 1945 (Assen 1990) : over interneringskampen

M.H. Huizinga en H. Doornbos, Van Canada tot Dollard tou… (Termunten 1985)

 

 


Links

www.ovmg.nl: voor uitgebreidere informatie over verzetsmensen

www.noorderbreedte.nl/artikel_rechts.php3?artikel=2596

www.ww2sites.com/index_nl.php?action=jump&page=nltermunten

oranjehotel.nationaalarchief.nl/zoeken.asp